Binnen DigiShape werken we aan het slimmer delen en gebruiken van data, modellen en AI binnen de watersector. Maar wat als we over de grenzen van onze eigen sector heen ook data met andere domeinen willen uitwisselen? Denk aan de verdeling van de ruimte op de Noordzee, waar de domeinen scheepvaart, energie en ecologie elkaar raken. Of de stikstofproblematiek, waarbij milieu-, natuur- en landbouwdata samenkomen. Het combineren en gebruiken van die gegevens over organisatie- en domeingrenzen heen is in de praktijk nog niet vanzelfsprekend.
Het programma DigiLab Toegepaste Kennis, dat in 2026 van start is gegaan, werkt aan de digitale basis die zulke samenwerking makkelijker, veiliger en sneller moet maken. Niet alleen voor water, maar ook voor maatschappelijke opgaven rond onder meer energietransitie, duurzaamheid, biodiversiteit, landbouw, voedsel, gezondheid en veiligheid. We spraken programmamanager Bas van Vossen over de plannen, de uitdagingen en de mogelijke aansluiting met DigiShape.
Wat is DigiLab Toegepaste Kennis?
“DigiLab moet een virtuele onderzoeksfaciliteit worden waarmee data, modellen, algoritmen en rekenkracht makkelijker en veilig over organisatie- en domeingrenzen heen kunnen worden gebruikt,” vertelt Bas. Daarbij gaat het om de technische infrastructuur én om gezamenlijke afspraken die daarvoor nodig zijn.”
Tien kennisinstellingen werken samen aan DigiLab: de TO2-instituten Deltares, MARIN, NLR, TNO en Wageningen Research en daarnaast KNMI, RIVM, Naturalis, het Nederlands Forensisch Instituut en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. SURF en TNO-ISP zijn als technologiepartner betrokken. Het programma wordt via Faciliteiten Toegepast Onderzoek (FTO) gefinancierd door het ministerie van Economische Zaken.
Wat moet DigiLab uiteindelijk mogelijk maken?
Bas legt uit dat samenwerken met data en modellen in de praktijk nu nog moeizaam gaat: “Als bijvoorbeeld MARIN en TNO in een project willen samenwerken, moet er worden onderhandeld en afgestemd over contractvoorwaarden, intellectueel eigendom, waar data komt te staan en welke infrastructuur je gebruikt. Bij volgende projecten tussen hen of met andere partijen moet dit steeds grotendeels opnieuw worden gedaan. Dit kost zomaar weken tot maanden tijd en inspanning voordat een project kan starten.”
DigiLab wil een deel van die basis vooraf organiseren. Daarbij wordt het snel belangrijker dat niet alleen onderzoekers toegang kunnen krijgen tot data en deze kunnen gebruiken, maar ook computers en modellen via geautomatiseerde processen. Bas schetst het gewenste eindbeeld: “Als je in een project begint met samenwerken, zou je met een paar drukken op de knop je virtuele researchomgeving moeten kunnen hebben. Je kunt dan zoeken welke data er beschikbaar is, wat de kwaliteit daarvan is en onder welke voorwaarden je die mag gebruiken. Vervolgens kun je daar bijvoorbeeld AI-algoritmen en gedeelde rekenkracht op inzetten.”
Zo moet DigiLab samenwerking eenvoudiger maken en tegelijk een basis bieden voor toepassingen als AI, simulaties en digital twins. Voor Deltares is dat meer dan een technische ontwikkeling. “DigiLab raakt direct aan hoe wij in de toekomst toegepast onderzoek doen: samen met andere kennisinstellingen, op basis van gedeelde data, modellen en rekenkracht, en met heldere afspraken over kwaliteit, gebruik en verantwoordelijkheid.”
Waar staat DigiLab nu?
Het ontwikkelprogramma is begin 2026 gestart en loopt vijf jaar. In de eerste fase ligt de nadruk op het verkennen van mogelijke technische en organisatorische oplossingen via ontwikkeling van prototypes en het uitvoeren van principetesten op mogelijke bouwstenen. Er wordt hierbij aandacht gegeven aan diverse aspecten, waaronder architectuur en security, governance en exploitatie, en community building, implementatie en adoptie. Vanuit concrete use cases wordt steeds bekeken wat DigiLab Toegepaste Kennis in de praktijk moet kunnen. “We selecteren per ontwikkelstadium use cases die ons richting geven”. Over ongeveer anderhalf jaar verwachten we een eerste versie te kunnen gaan neerzetten die we vervolgens stap voor stap verbeteren en met meer functionaliteiten en mogelijkheden zullen uitbreiden.
DigiLab begint bewust binnen het consortium. “Met al die verschillende organisaties technisch en organisatorisch vorm geven aan DigiLab Toegepaste Kennis is al een hele klus”, zegt Bas. “We beginnen daarom eerst met deze groep om stappen te kunnen maken. We worden daarbij geadviseerd door technologiepartner SURF.”
Welke uitdagingen zijn er?
Een belangrijke uitdaging is dat verschillende kennisdomeinen hun eigen standaarden, dataformaten en werkwijzen hebben. Wat in de gezondheidszorg nodig is, kan bijvoorbeeld sterk verschillen van afspraken rond geografische of waterdata. Volgens Bas is het daarom niet realistisch om vanuit DigiLab één standaard voor alle domeinen op te leggen. Wel moet duidelijk worden aan welke afspraken data binnen een bepaald ecosysteem moet voldoen.
Ook moet worden geregeld wie waarvoor welke gegevens mag zien en gebruiken. “Sommige gegevens zijn vertrouwelijk, bevatten persoonsgegevens of mogen alleen onder voorwaarden worden gebruikt. Daarnaast moeten governance, beheer en een exploitatiemodel waarmee DigiLab op termijn zelfstandig kan blijven functioneren verder worden uitgewerkt.”
Wat betekent DigiLab Toegepaste Kennis voor DigiShape?
“Binnen DigiLab gaat het over de datastromen, tools en rekenkracht die je nodig hebt voor toegepast onderzoek,” zegt Bas. “Daarin speelt DigiShape ook een rol. Naarmate het programma verder komt, wordt ook gekeken hoe stakeholders kunnen aansluiten.
Voor de DigiShape-community zijn met name de beoogde verbeterde mogelijkheden om data, algoritmen, modellen en rekenkracht in samenhang te kunnen inzetten interessant. “Daar kunnen raakvlakken ontstaan met vraagstukken, datasets en expertise uit de watersector. DigiLab Toegepaste Kennis moet zelf ook weer gaan aansluiten op Europese initiatieven zoals de European Open Science Cloud.”
Meer informatie
Lees meer over DigiLab: https://www.digilabtoegepastekennis.nl
